یكی‌ از قواعد مهم‌ حقوق‌ بین‌الملل‌، دفاع‌ مشروع‌ است‌ كه‌ در قرن‌ بیستم‌ اهمیت‌ بسزایی‌ یافته‌ است‌. طی‌ قرون‌ متمادی‌ دولتها حق‌ داشتند، اختلافات‌ خود را با توسل‌ به‌ زور حل‌ و فصل‌ كنند، لذا نیازمند توسل‌ به‌ این‌ قاعده‌ نبوده‌ و تنها زمانی‌ كه‌ در پی‌ اهداف‌ سیاسی‌ بودند، از آن‌ استفاده‌ می‌كردند. وقوع‌ اولین‌ جنگ‌ جهانی‌ در اوایل‌ قرن‌ بیستم‌ و تلفات‌ و خسارات‌ بی‌شماری‌ كه‌ بر جای‌ نهاد، موجب‌ شد تا تلاشهای‌ جامعه‌ بین‌المللی‌ برای‌ منع‌ توسل‌ به‌ زور فزونی‌ یافته‌ و میثاق‌ جامعه‌ ملل‌ بدون‌ اینكه‌ به‌ منع‌ كامل‌ جنگ‌ بپردازد، شرایطی‌ برای‌ آن‌ مقرر داشت‌.

مطالعه‌ تاریخی‌ و كسب‌ اطلاعات‌ در باره‌ نظام‌ معاصر ضروری‌ است‌. بنابراین‌ مطالبی‌ راجع‌ به‌ خصوصیات‌ بازیگران‌ عمده‌ دولتی‌ و غیر دولتی‌ در سیاست‌ جهانی‌ و در باره‌ چشم‌انداز و كاركرد نهادهای‌ اصلی‌ شكل‌ گرفته‌ در عرصه‌ بین‌الملل‌ نیز فراهم‌ آورده‌ایم‌. به‌ كرات‌ بحثهای‌ نظری‌ خود را با جزئیاتی‌ در باره‌ چگونگی‌ عملكرد كنونی‌ و گذشته‌ جهان‌ تبیین‌ كرده‌ایم‌. این‌ موضوع‌ نه‌ تنها در متن‌ كتاب‌، بلكه‌ حتی‌ در نقشه‌های‌ آخر كتاب‌ و دو ضمیمه‌ پایانی‌ رعایت‌ شده‌ است‌: در ضمیمه‌ها روزشمار حوادث‌ جهان‌ سیاست‌ و همچنین‌ اطلاعات‌ مقایسه‌ای‌ از ویژگیها ومشخصات‌ دولتهای‌ جدید آمده‌ است‌. بدین‌ ترتیب‌ سعی‌ كرده‌ایم‌ راهی‌ را بپیمائیم‌ كه‌ هم‌ سنت‌ گرایان‌ را پسند افتد و هم‌ دانشمندان‌ علم‌گرا را خوشایند باشد.

به‌ منظور بسترسازی‌ «گفتگو» بعنوان‌ راهكاری‌ جهت‌ تبادل‌ نظر صریح‌، شفاف‌ و بی‌واسطه‌ی‌ نمایندگان‌ افكار عمومی‌ ایران‌ و آلمان‌ در مورد موضوعات‌ فراگیر جهانی‌، سمینار رسانه‌ای‌ ایران‌ و آلمان‌ توسط‌ اداره‌ كل‌ اطلاعات‌ و مطبوعات‌ وزارت‌ امور خارجه‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ برنامه‌ریزی‌ شده‌ و در روز دوشنبه‌ مورخ‌ 20/12/80 در دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌ آن‌ وزارت‌ برگزار گردید.

در تئوری‌ كلاسیك‌ حقوق‌ بین‌الملل‌ ـ براساس‌ اصل‌ تساوی‌ و حاكمیت‌ دولت‌ها ـ مسئولیت‌ دولت‌ها در نقض‌ معاهدات‌ بین‌المللی‌ و یا حقوق‌ بین‌الملل‌ عرفی‌ فقط‌ براساس‌ قوانین‌ داخلی‌ (ملی‌) كشورها قابل‌ احراز می‌باشد.
بنابراین‌ محاكمه‌ مسئولان‌ و مرتكبان‌ چنین‌ نقضی‌ نیز فقط‌ از راه‌ تشكیل‌ محاكم‌ ملی‌ قابل‌ اعمال‌ و اجراء می‌باشد مگر اینكه‌ دولت‌ها اراده‌ خود را در بین‌المللی‌ تلقی‌ كردن‌ یك‌ تخلف‌ و سپردن‌ حق‌ محاكمه‌ به‌ یك‌ نهاد بین‌المللی‌ مثلاً از طریق‌ یك‌ قرارداد بین‌المللی‌ اعلام‌ كرده‌ باشند.

این‌ كتاب‌، مقدمه‌ای‌ انتقادی‌ بر كوششهای‌ دانشمندان‌ علوم‌ سیاسی‌ در زمینه‌ فهم‌ سیاست‌ در كشورهای‌ كمتر توسعه‌ یافته‌ فراهم‌ می‌آورد.هر چند این‌ كتاب‌ گستره‌ بسیار گسترده‌ای‌ از نمونه‌های‌ تجربی‌ از كشورهای‌ گوناگون‌ در چند قاره‌ را ارائه‌ می‌دهد،ولی‌ تمركز اصلی‌ آن‌ بر موضوعها و مباحثاتی‌ است‌ كه‌ از دهه‌ 1950 میلادی‌ بر علوم‌ اجتماعی‌ مربوط‌ به‌ سیاست‌ جهان‌ سوم‌ مسلط‌ بوده‌اند و به‌ و یژه‌ به‌ ارزیابی‌ نظریه‌های‌ عمده‌ای‌ می‌پردازد كه‌ این‌ كوشش‌ را، برای‌ ارائه‌ مفهومی‌ نظام‌مند و دقیق‌ از توسعه‌ سیاسی‌، تبیین‌ كرده‌اند.

مقصود اصلی‌ ما از مفهوم‌ فرهنگ‌ همانطور كه‌ در فصل‌ اول‌ توضیح‌ داده‌ خواهد شد، معانی‌ پدید آمده‌ و تعمیم‌ یافته‌ در یك‌ جامعه‌ است‌. اگر انسان‌ ماهیت‌ اصلی‌ وجود خود را با معنی‌ آفرینی‌ متجلی‌ سازد، معانی‌ خلق‌ شده‌ توسط‌ او در هر دوران‌ تاریخی‌، جوهره‌ و بنیاد فرهنگ‌ را تشكیل‌ می‌دهد. البته‌ مهمترین‌ معنایی‌ كه‌ انسان‌ می‌آفریند درباره‌ وجود خود اوست‌ و این‌ گوهر اصلی‌ و هسته‌ مركزی‌ مفهوم‌ فرهنگ‌ است‌. دیدگاه‌ پایه‌ای‌ كه‌ در هر جامعه‌ در دوره‌های‌ تاریخی‌ مختلف‌ درباره‌ بشر شكل‌ می‌گیرد، پایه‌ و اساس‌ فرهنگ‌ آن‌ جامعه‌ است‌. بنابراین‌ مراد ما از فرهنگ‌، معانی‌ خلق‌ شده‌ در یك‌ جامعه‌ به‌ خصوص‌ درباره‌ انسان‌ و جایگاه‌ اجتماعی‌ اوست‌.

بررسی‌ مفاهیم‌ منازعاتی‌ كه‌ در روابط‌ بین‌الملل‌ بر مبانی‌ احتراز از تضاد Conflict Avoidance ، بر انگیختن‌ تضاد Conflict Provocation و حل‌ و فصل‌ تضاد Conflict Resolution شكل‌ می‌گیرند، نخستین‌ هدف‌ این‌ فصل‌ است‌. تحقق‌ چنین‌ هدفی‌ ما را بر آن‌ می‌دارد تا نگرشهایی‌ را مدنظر قرار دهیم‌ كه‌ در این‌ زمینه‌ وجود دارند. من‌ این‌ پدیده‌ها را از دیدگاه‌ واقع‌گرایی‌، نوواقع‌گرایی‌ و كثرت‌گرایی‌ / كاركردگرایی‌ بررسی‌ كرده‌ همچنین‌ آنها را از دید جامعه‌ جهانی‌ (تئوری‌ نیازها) و نئوماركسیسم‌ و جهانمداری‌ نو از آن‌ روی‌ مورد تجزیه‌ و تحلیل‌ قرار داده‌ام‌ كه‌ هریك‌ از اندیشه‌ها و نگرشهای‌ یاد شده‌ به‌ گونه‌ای‌ بر نظریه‌ روابط‌ بین‌الملل‌ تأثیر چشمگیری‌ گذاشته‌ است‌. هدف‌ دیگر این‌ مبحث‌، آشنایی‌ با وجوه‌ تشابه‌ و افتراق‌ موجود در ماهیت‌ پدیده‌ تضادی‌ است‌ كه‌ بر مبنای‌ مكتبهای‌ مزبور شكل‌ گرفته‌ باشد. چنین‌ راه‌ كاری‌ دستمایه‌ ایجاد چارچوب‌ گسترده‌تری‌ می‌شود كه‌ بر اساس‌ آن‌ می‌توان‌ اهمیت‌ تضاد را در عرصه‌ تئوری‌ روابط‌ بین‌الملل‌ دریافت‌.

«سیاست‌» زمانی‌ به‌ مثابه‌ یك‌ علم‌ كامل‌ و بی‌شبهه‌ جلوه‌ خواهد كرد كه‌ به‌سان‌ ریاضیات‌ براساس‌ اصول‌ بدیهی‌ قراردادی‌، استوار گردد و این‌ مهم‌ فعلیت‌ نخواهد پذیرفت‌ مگر اینكه‌ اندیشه‌ورزان‌ این‌ عرصه‌ در وادی‌ ابداع‌، تكمیل‌ و پذیرش‌ همگانی‌ تعاریفی‌ جامع‌ و مانع‌ برای‌ مفاهیم‌ این‌ علم‌ پای‌ نهاده‌ و گامهایی‌ مستحكم‌ در این‌ راه‌ بردارند. به‌عبارت‌ دیگر اولین‌ و مهمترین‌ رسالت‌ نویسندگان‌ و دانشمندان‌ سیاسی‌ آن‌ است‌ كه‌ به‌سان‌ تعاریفی‌ كه‌ اقلیدس‌ از خط‌ و نقطه‌ و امثال‌ آنها در هندسه‌ ابداع‌ نمود، تعاریفی‌ جامع‌ و مانع‌ از مفاهیمی‌ چون‌ قدرت‌، سیاست‌، حكومت‌، حاكمیت‌، دولت‌ ارائه‌ دهند تا با تكیه‌ بر چنین‌ تعاریفی‌ فرمولهای‌ سیاسی‌ استحكام‌ و تعمیم‌ علمی‌ و عملی‌ بیشتری‌ پیدا نماید.

تصمیم‌گیری‌ عبارتست‌ از عمل‌ انتخاب‌ یك‌ گزینه‌ از میان‌ چند آلترناتیو ممكن‌الحصول‌ كه‌ هر كدام‌ متضمن‌ درصدی‌ از عدم‌اطمینان‌ هستند. سیاست‌ خارجی‌ نیز به‌ یك‌ استراتژی‌ یا یك‌ رشته‌ رفتار طراحی‌ شده‌ توسط‌ تصمیم‌گیرندگان‌ حكومتی‌ گفته‌ می‌شود كه‌ در محیط‌ بین‌المللی‌ بمنظور دستیابی‌ به‌ اهدافی‌ معین‌، در چهارچوب‌ منافع‌ ملی‌، تعین‌ می‌یابد. تئوری‌ تصمیم‌گیری‌، در واقع‌ شامل‌ چهارچوب‌های‌ مفهومی‌ تحلیلی‌ است‌ كه‌ برای‌ توصیف‌ و تبیین‌ رفتارهای‌ شخصی‌ و اجتماعی‌، انبوه‌ اطلاعات‌ مربوط‌ را گردآوری‌، منظم‌ و سازماندهی‌ می‌كنند. بدیهی‌ است‌ چنانچه‌ این‌ چهارچوب‌های‌ مفهومی‌ بتوانند به‌ خوبی‌، رفتار سیاست‌ خارجی‌ را توصیف‌ و تبیین‌ كنند، متناسب‌ با میزان‌ گرایش‌ علمیشان‌، وقایع‌ و رفتارهای‌ آینده‌ را پیش‌بینی‌ خواهند كرد.

روابط‌ کنسولی ‌، به‌ معنی‌ حفظ‌ منافع‌ افراد كشوری‌ در كشور دیگر، از قدیم‌ترین‌ روابط‌ بین‌المللی‌ است‌. از نظر تاریخی‌ هم‌، تأسیسات‌ كنسولی‌ بر تأسیسات‌ دیپلماتیك‌ مقدم‌ بوده‌ است‌. تا آنجا كه‌ تحقیقات‌ نویسندگان‌ حقوقی‌ نشان‌ می‌دهد، نخستین‌ بار نهادی‌ شبیه‌ آنچه‌ را كه‌ ما نهاد كنسولی‌ می‌نامیم‌ در كشور مصر باستان‌ بوجود آمد. پس‌ از آن‌ در دولت‌شهرهای‌ یونان‌ و روم‌ باستان‌، نهادهای‌ مشابه‌ كنسولی‌، ظاهر گردید. در دوران‌ قرون‌ وسطی‌ هم‌، در شهرهای‌ مهم‌، خصوصاً در كرانه‌ دریای‌ مدیترانه‌، تأسیسات‌ دائمی‌ كنسولی‌ ایجاد شد كه‌ وظایف‌ محدود داشت‌. با آغاز دوره‌ جدید و پیدایش‌ دولتها طی‌ قرن‌ شانزدهم‌ و هفدهم‌، تأسیسات‌ كنسولی‌ بصورت‌ امروز درآمد.