مجمع‌ عمومی‌ سازمان‌ ملل‌ متحد به‌ پیشنهاد كشورهای‌ غیرمتعهد، دهه‌ پایانی‌ قرن‌ بیستم‌ را به‌ عنوان‌ «دهه‌ حقوق‌ بین‌الملل‌» به‌ منظور بزرگداشت‌ یك‌ قرن‌ قانونگذاری‌ بین‌المللی‌ و به‌ هدف‌ توسعه‌ و رعایت‌ حقوق‌ بین‌الملل‌ نامگذاری‌ كرد. قرنی‌ كه‌ آغاز آن‌ برگزاری‌ كنفرانس‌های‌ صلح‌ لاهه‌ در 1889 بود كه‌ طی‌ آن‌ مجموعه‌ای‌ از مقررات‌ بین‌المللی‌ پیرامون‌ كنترل‌ تسلیحات‌، حفظ‌ صلح‌ و رعایت‌ جنبه‌های‌ انسانی‌ در جنگ‌ به‌ تصویب‌ رسید. اگرچه‌ كنفرانس‌ به‌ توافق‌ درباره‌ كاهش‌ تسلیحات‌ توفیق‌ نیافت‌، امّا دستاوردهای‌ آن‌ در تأسیس‌ دیوان‌ دائمی‌ داوری‌، تدوین‌ مقررات‌ مربوط‌ به‌ جنگ‌ و بی‌طرفی‌، سنگ‌بنای‌ ابتكارات‌ و كوشش‌های‌ بعدی‌ در تنظیم‌ و تصویب‌ قواعد و قوانین‌ بین‌المللی‌ در زمینه‌های‌ گوناگون‌ گردید.

روابط‌ بین‌الملل‌ از پیشینه‌ای‌ سخت‌ كهن‌ برخوردار است‌. در مطالعه‌ تاریخ‌ سیاسی‌ یونان‌ باستان‌ به‌ ویژه‌ دوره‌ «شهر ـ كشوری‌» با قراردادها و اتحادیه‌هایی‌ مواجه‌ می‌شویم‌ كه‌ دلالت‌ بر وجود نوعی‌ نظام‌ بین‌المللی‌ ساده‌ و همكاری‌ منظم‌ میان‌ واحدهای‌ سیاسی‌ از روزگاران‌ قدیم‌ در صحنه‌ جهان‌ دارد.
پایه‌های‌ روابط‌ بین‌الملل‌ به‌ مفهوم‌ جدید آن‌ پس‌ از پیدایی‌ نظام‌ «كشوری‌» در اروپا یعنی‌ پس‌ از عقد قرارداد وستفالی‌ در سال‌ 1648 میلادی‌ ریخته‌ شد و با پیروزی‌ انقلاب‌ كبیر فرانسه‌ در 14 ژوئیه‌ 1789 تكامل‌ یافت‌.
این‌ پایه‌ها عبارتنداز: «وجود كشورهای‌ مستقل‌» و «پذیرش‌ اصل‌ برخورداری‌ كشورها از حقوق‌ متساوی‌ در صحنه بین‌المللی‌».

رشته روابط‌ بین‌الملل‌ اغلب‌ به‌ این‌ واقعیت‌ پرداخته‌ كه‌ توجه‌ فیلسوفان‌ سیاسی‌ بزرگ‌ به‌ ندرت‌ به‌ روابط‌ بین‌الملل‌ جلب‌ شده‌ است‌. البته‌ برخی‌ از فیلسوفان‌، از جمله‌ روسو و كانت‌ ، به‌ روابط‌ خارجی‌ دولت‌ و همچنین‌ به‌ تشكیلات‌ داخلی‌ آن‌ توجه‌ كرده‌اند، و به‌ ویژه‌ آغاز انقلابی‌ كوپرنیكی‌ در نظریه سیاسی‌ را به‌ حساب‌ كانت‌ گذاشته‌اند، كه‌ در آن‌ هدف‌ صلح‌ ابدی‌ دوشادوش‌ ملاحظات‌ سنتی‌ مربوط‌ به‌ دولت‌ مطلوب‌ قرار می‌گرفت‌. ولی‌ نظریه‌های‌ اصلی‌ روابط‌ بین‌الملل‌ به‌ ویژه‌ - واقع‌گرایی‌ و نوواقع‌گرایی‌ ـ این‌ گونه‌ استدلال‌ كرده‌اند كه‌ نظام‌ بین‌المللی‌ بارها و بارها تصورات‌ هنجارگذار فیلسوفان‌ و خیالپروران‌ سیاسی‌ را نقش‌ بر آب‌ كرده‌ است‌.مارتین‌ وایت‌ زمانی‌ كه‌ اظهار داشت‌ نظریه‌ سیاسی‌ «نظریه‌ زندگی‌ مطلوب‌» است‌ در حالی‌ كه‌ نظریه‌ بین‌المللی‌ «نظریه بقا» است‌، همین‌ دیدگاه‌ را خلاصه‌ می‌كرد.

نوواقع‌گرایی روایتی قدرتمند از واقع‌گرایی است كه می‌گوید تا وقتی نظام بین‌الملل اقتدارگریز باشد كشمكش بر سر قدرت و امنیت ادامه خواهد داشت. نوواقع‌گرایی ریشه‌نگرانه‌ترین نقدها را بر پروژه‌های اصلاح‌طلبانه در سیاست بین‌الملل وارد ساخته است. از همین رو شگفت‌آور نیست كه این مكتب آماج اصلی حمله كسانی قرار گرفته است كه چارچوب ذهنی‌شان اصلاح‌طلبانه یا انتقادی است.
محرك اولیه و اصلی پیدایش نظریه انتقادی روابط بین‌الملل، نوشته‌های ماركسیستی بودند ولی با رشد جنبش انتقادی، نفوذهای تازه‌ای سربرآورده‌اند. نظریه اجتماعی فرانسوی، بر این اساس كه همه روایتهای تاریخی كلان، بذر شكلهای تازه‌ای از سلطه سیاسی را در دل خود دارند پروژه ماركسیستی رهایی همگانی را مردود می‌شمرد. نظریه انتقادی پساساختارگرایی هم سودای برانداختن كلیه دعاوی حقیقت را داشته است كه متضمن این گونه استعدادها برای برده‌سازی «دیگران» باشند.

اختلافات، منازعات و جنگ‌ها از دیرباز رایج‌ترین و شناخته شده‌ترین پدیده‌ها در روابط میان کشورها بوده‌اند. در واقع، از هنگامی که مرزبندی‌های هویتی میان اقوام، قبایل و گروه‌های انسانی شکل گرفت، جنگ‌ها و منازعات نیز پدیدار شدند. در این معنا، جنگ‌ها و منازعات به اندازه تاریخ بشر قدمت دارند، اما تلاش‌ها و کوشش‌ها برای جلوگیری از جنگ به ویژه در شکل سازمان‌یافته و برنامه‌ریزی شده آن از قدمت زیادی برخوردار نیستند. می‌توان گفت که از زمان شکل‌گیری دولت‌های مدرن در قرن هفدهم، برخی اقدامات سازمان‌یافته برای کاهش اختلافات میان دولت‌ها نیز آغاز شد. وقوع دو جنگ جهانی و پس از آن شکل‌گیری جنگ سرد در قرن بیستم و همچنین وقوع تعداد زیادی جنگ‌های کوچک و بزرگ در این دوره، ضرورت‌ حل و فصل مسالمت‌آمیز منازعات را افزایش داد.

چگونه این طرز تلقی وجود داشت که واقع‌گرایی برای به تصویر کشیدن قوانین عام یا گرایش‌هایی که فرض می‌شد ویژگی سیاست بین‌الملل را مشخص می‌سازند، از مثال‌های تاریخی با بیانی بسیار اثرگذارانه و جهت‌گیرانه استفاده می‌کند. هواداران یک رویکرد علمی نسبت به سیاست بین‌الملل خواستار شکل‌های دقیق‌تر توضیح بودند. آنان باور داشتند که چنان چه تحلیل‌گران از فنون مورد استفاده درعلوم فیزیکی بهره‌گیرند، که هم اکنون درحوزه‌هایی مانند اقتصاد و روانشناسی نفوذ کرده‌اند، به تدریج شناخت ژرف‌تری به دست خواهد آمد. هدف اصلی آنان کشف قانون‌مندی‌های سیاست جهان و ارائه پیش‌بینی‌هایی در باره رفتار بین‌المللی بود. بسیاری از هواداران علم براین باور بودند که توضیح پیش‌بینی‌های علمی‌تر به بازیگران اجازه می‌دهد روابط بین‌الملل را بیشتر در مهار خود داشته باشند.

كشتار جمعی و پاكسازی قومی، از نوعی كه جهان در رواندا و بالكان طی دهه 1990 شاهد آن بود و بار دیگر در قرن جدید، آن را در دارفور دیده‌ است، وجدان انسانی را به طوری معذب می‌كند ‌که هیچ حادثه‌ای این چنین نخواهد بود. این درد فزون‌تر می‌شود، هر آن‌گاه که بخاطر بیاوریم، جامعه بین‌المللی از زمان جنگ جهانی دوم و كامبوج، تا چه اندازه دریافته است كه اصولاً این فاجعه‌ها چگونه آغاز می‌شوند، سپس توان خروش می‌یابند و چگونه می‌توان به سهولت مانع بروز آنها گردید. اما هر از چند سالی ما خود را شرمنده و خجالت ‌زده می‌یابیم، از این‌که بار دیگر بپذیریم كه یک چنین فاجعه‌ای روی داده است و قول می‌دهیم كه دیگر چنین چیزی هرگز تكرار نخواهد شد.

در اواخر جنگ‌ جهانی‌ اول‌ ، شخصیت‌های‌ برجسته‌ای‌ كه‌ خواستار پایه‌گذاری‌ مطالعات‌ دانشگاهی‌ در زمینه‌ روابط‌ بین‌الملل‌ بودند، از رشته‌ آموزشی‌ جدیدی‌ هواداری‌ می‌كردند كه‌ انتظار می‌رفت‌ صلح‌ جهانی‌ را توسعه‌ دهد. آنچه‌ نخستین‌ بحث‌ مهم‌ در این‌ رشته‌ نامیده‌ شده‌ بحث‌ بین‌ واقع‌گرایی‌ و آرمان‌گرایی‌ در سال‌های‌ بین‌ دو جنگ‌ موضوعی‌ را به‌ وجود آورد كه‌ عمدتاً به‌ مسأله‌ جنگ‌ ارتباط‌ داشت‌. جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ و رقابت‌ ابرقدرت‌ها باعث‌ شد كه‌ این‌ برنامه‌ به‌ طور قطعی‌ موضوع‌ اصلی‌ رشته‌ روابط‌ بین‌الملل‌ باقی‌ بماند.

زمانی‌ این‌ باور رواج‌ داشت‌ كه‌ مارکسیسم ارزش‌ چندانی‌ برای‌ پژوهندگان‌ روابط‌ بین‌الملل‌ ندارد. آثار انگشت‌ شماری‌ در زمینه‌ روابط‌ بین‌الملل‌ مستقیماً از سنّت‌ ماركسیستی‌ الهام‌ می‌گرفتند؛ اما امروزه‌ نگرش‌ ماركسیستی‌ در این‌ رشته‌ واجد جایگاهی‌ هرچند جزئی‌ است‌ كه‌ بیست‌ سال‌ پیش‌ چندان‌ كسی‌ تصوّرش‌ را هم‌ نمی‌كرد. در آن‌ زمان‌ گمان‌ بر این‌ بود كه‌ ماركسیسم‌ اساساً با طبقات‌ اجتماعی‌، شیوه‌های‌ تولید و پدیده‌ دوران‌ كه‌ از نظر خود مارکسیسم‌ گذار از سرمایه‌داری‌ به‌ سوسیالیسم‌ بود سروكار دارد و نسبت‌ به‌ عوامل‌ و نیروهای‌ كلیدی‌ سیاست‌ جهان‌، یعنی‌ حاكمیت‌، مداخله‌، توازن‌ قدرت‌، رقابت‌ ژئوپلیتیكی‌ و جنگ‌ كلاً بی‌علاقه‌ است‌.

بطور كلی پس از پایان جنگ سرد، نظام بین‌الملل از نظام سلطه‌طلب دوقطبی به نظام فراسلطه‌طلب‌ چندقطبی تغییر یافته و به طور خاص با طرح نمادین تعاملات قدرت‌های بزرگ و نقش فزاینده سازمان‌های غیردولتی تبیین شده است. بعلاوه این نظام در بازسازی ساختار سلسله مراتبی، متقاطع و چندسطحی خود، تعامل با منطقه‌گرایی را تغییری بنیادی داده است. در واقع نظام بین‌الملل در ایفای نقش متقابل با منطقه‌گرایی، برنامه‌ریزی راهبردی و جهت منطقه‌گرایی را هدایت می‌كند. منطقه‌گرایی نیز به نوبه خود نظام بین‌الملل را با آرمان‌‌ها و اقدامات سودمند خود تطبیق می‌دهد. اما تضادهای ساختاری وعدم تطابقات احتمالی عوامل منفی هستند كه باید در بررسی نظام بین‌الملل و منطقه‌گرایی به آن توجه شود.